డాలర్‌.. యూరోను మించిన రూపాయి నోట్లు..! ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా చలామణిలో భారత కరెన్సీ నోట్లు..

• డాలర్‌.. యూరోను మించిన రూపాయి నోట్లు!
•  ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా చలామణిలో భారత కరెన్సీ నోట్లు.
•  176 బిలియన్లకు చేరిన నోట్ల సంఖ్య.
•  డిజిటల్‌ చెల్లింపుల మధ్యా తగ్గని నగదు డిమాండ్‌.

ముంబయి, మహా.

భారత రూపాయి మరో ఆసక్తికరమైన రికార్డును నమోదు చేసింది. అయితే ఇది రూపాయి విలువ పెరగడం, డాలర్‌తో మారకపు రేటులో పైచేయి సాధించడం వంటి విషయం కాదు. చలామణిలో ఉన్న కరెన్సీ నోట్ల సంఖ్యలో మాత్రం భారత రూపాయి అమెరికన్‌ డాలర్‌, యూరోలను భారీగా అధిగమించింది. ప్రస్తుతం భారత్‌లో సుమారు 176 బిలియన్‌ కరెన్సీ నోట్లు చలామణిలో ఉన్నాయని రిజర్వ్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా (ఆర్‌బీఐ) డిప్యూటీ గవర్నర్‌ శిరీష్‌ చంద్ర ముర్ము వెల్లడించారు. అమెరికాలో చలామణిలో ఉన్న డాలర్‌ నోట్లు సుమారు 56 బిలియన్లు, యూరో నోట్లు దాదాపు 30 బిలియన్లు మాత్రమే ఉన్నాయని ఆయన తెలిపారు. అంటే ముక్కల సంఖ్య పరంగా భారత్‌లోని నోట్లు అమెరికా డాలర్‌ నోట్ల కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు, యూరో నోట్ల కంటే దాదాపు ఆరు రెట్లు అధికం.

అయితే ఈ గణాంకాన్ని చూసి ‘రూపాయి డాలర్‌, యూరోలను మించిపోయింది’ అని భావించడం మాత్రం పూర్తిగా తప్పు. ఇక్కడ పోల్చింది కరెన్సీ విలువను కాదు.. నోట్ల సంఖ్యను మాత్రమే. భారత్‌లో తక్కువ విలువ కలిగిన డినామినేషన్ల వినియోగం అధికంగా ఉండటంతో ఒకే విలువైన లావాదేవీని నిర్వహించడానికి ఇతర దేశాల కంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో నోట్లు అవసరమవుతాయి. ఈ డినామినేషన్‌ మిశ్రమమే భారత్‌లో నోట్ల సంఖ్య ఇంత భారీగా ఉండటానికి ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటని ముర్ము స్వయంగా వివరించారు.

జకార్తాలో బయటపడ్డ భారత నగదు వ్యవస్థ పరిమాణం

ఆర్‌బీఐ డిప్యూటీ గవర్నర్‌ ముర్ము ఆగస్టు 13న ఇండోనేషియాలోని జకార్తాలో బ్యాంక్‌ ఇండోనేషియా నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ నగదు నిర్వహణ చర్చలో ఈ వివరాలను వెల్లడించారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా కేంద్ర బ్యాంకులు ఎదుర్కొంటున్న నగదు నిర్వహణ సవాళ్లు, కరెన్సీ నోట్ల ఉత్పత్తి, పంపిణీ, పునర్వినియోగం, నోట్ల జీవితకాలం వంటి అంశాలపై జరిగిన చర్చలో ఆయన భారత అనుభవాలను వివరించారు.

ముర్ము వెల్లడించిన గణాంకాలు భారతదేశంలో నగదు ఇప్పటికీ ఎంత కీలకమైన చెల్లింపు సాధనంగా ఉందో స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఆర్‌బీఐ ప్రతి సంవత్సరం సుమారు 28 నుంచి 30 బిలియన్‌ నోట్లను ఆరు డినామినేషన్లలో ఉత్పత్తి చేస్తోంది. అదే సమయంలో చిరిగిపోయిన, మురికిగా మారిన, వినియోగానికి పనికిరాని సుమారు 21 బిలియన్‌ నోట్లను చలామణి నుంచి తొలగిస్తోంది. అంటే కొత్త నోట్ల ముద్రణ నుంచి వాటిని దేశంలోని మారుమూల ప్రాంతాలకు చేర్చడం, పాత నోట్లను వెనక్కి తీసుకోవడం వరకు భారీ స్థాయిలో నగదు నిర్వహణ వ్యవస్థను ఆర్‌బీఐ నడుపుతోంది.

రూ.500 నోటుదే ఆధిపత్యం

భారత్‌లో చలామణిలో ఉన్న నోట్లలో రూ.500 డినామినేషన్‌ అత్యంత కీలకంగా మారింది. ఆగస్టు 7, 2026 నాటికి సుమారు 7.26 లక్షల లక్షల రూ.500 నోట్లు చలామణిలో ఉన్నట్లు తాజా గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి. వాటి మొత్తం విలువ దాదాపు రూ.36.29 లక్షల కోట్లు. చలామణిలో ఉన్న నోట్ల విలువ పరంగా రూ.500 నోటుకు ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని ఇది స్పష్టం చేస్తోంది.

2016 నోట్ల రద్దు తర్వాత రూ.500, రూ.2,000 నోట్ల కొత్త సిరీస్‌ ప్రవేశించింది. అనంతరం 2023లో రూ.2,000 నోట్లను చలామణి నుంచి ఉపసంహరించే ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది. ప్రస్తుతం నగదు వ్యవస్థలో రూ.500 నోటు ప్రధాన అధిక విలువ కలిగిన సాధారణ చలామణి నోటుగా కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. ఇదే సమయంలో చిన్న డినామినేషన్ల నోట్లు కూడా రోజువారీ చిన్న లావాదేవీల్లో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి.

డిజిటల్‌ ఇండియా.. అయినా నగదుకు ఎందుకింత డిమాండ్‌?

భారత్‌ ప్రపంచంలోనే అత్యంత వేగంగా డిజిటల్‌ చెల్లింపులను స్వీకరిస్తున్న దేశాల్లో ఒకటి. యూపీఐ, మొబైల్‌ బ్యాంకింగ్‌, డెబిట్‌, క్రెడిట్‌ కార్డులు, ఇంటర్నెట్‌ బ్యాంకింగ్‌ వంటి మార్గాల ద్వారా నగదు రహిత లావాదేవీలు భారీగా పెరిగాయి. అయినప్పటికీ చలామణిలోని నగదు మాత్రం తగ్గడం లేదు. ఇదే ఆర్‌బీఐకి కొత్త సవాలుగా మారింది.

ముర్ము దీనినే **‘క్యాష్‌ పారడాక్స్‌’**గా అభివర్ణించారు. అంటే వ్యక్తిగత లావాదేవీల్లో నగదు వాటా తగ్గుతున్నప్పటికీ.. మొత్తం చలామణిలోని కరెన్సీ మాత్రం రెండంకెల వృద్ధి రేటుతో పెరుగుతోంది. ఈ విరుద్ధ ధోరణి భవిష్యత్తులో ఎంత నగదు అవసరమవుతుందో అంచనా వేయడాన్ని కష్టతరం చేస్తోందని ఆయన పేర్కొన్నారు.

ఆర్‌బీఐ దృష్టిలో నగదు డిమాండ్‌కు రెండు ప్రధాన కోణాలున్నాయి. ఒకటి లావాదేవీల కోసం అవసరమయ్యే ట్రాన్సాక్షనల్‌ డిమాండ్‌. మరొకటి పాతబడి, చిరిగిపోయిన నోట్ల స్థానంలో కొత్త నోట్లు తీసుకురావడానికి అవసరమయ్యే రిప్లేస్‌మెంట్‌ డిమాండ్‌. జీడీపీ వృద్ధి, వడ్డీ రేట్లు, ఆహార ద్రవ్యోల్బణం, నగదు చలామణిలో మార్పులు, డిజిటల్‌ చెల్లింపుల విస్తరణ వంటి అనేక అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని ఆర్‌బీఐ భవిష్యత్తు నగదు అవసరాన్ని అంచనా వేస్తోంది.

గ్రామీణ భారత్‌లో నగదే ఇప్పటికీ రాజు

డిజిటల్‌ చెల్లింపులు నగరాల్లో వేగంగా విస్తరించినప్పటికీ దేశంలోని గ్రామీణ, సెమీ అర్బన్‌ ప్రాంతాల్లో నగదుపై ఆధారపడటం ఇప్పటికీ ఎక్కువగానే ఉంది. తక్కువ ఆదాయ వర్గాలు, వృద్ధులు, చిన్న వ్యాపారులు, చిన్న మొత్తాల రోజువారీ లావాదేవీలు నిర్వహించే వర్గాల్లో నగదు వినియోగం గణనీయంగా ఉంది. అందువల్ల యూపీఐ విస్తరణతో నగదు పూర్తిగా కనుమరుగయ్యే పరిస్థితి కనిపించడం లేదు.

ఇంకో ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే నగదు కేవలం చెల్లింపు సాధనం మాత్రమే కాదు. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో, నెట్‌వర్క్‌ లేదా విద్యుత్‌ అంతరాయం ఉన్నప్పుడు, డిజిటల్‌ మౌలిక వసతులు అందుబాటులో లేని ప్రాంతాల్లో నగదు ఇప్పటికీ నమ్మదగిన మార్గంగా ఉంటుంది. అందుకే డిజిటల్‌ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎంత అభివృద్ధి చెందినా, భౌతిక కరెన్సీపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని కొనసాగించడం కేంద్ర బ్యాంకులకు కీలక బాధ్యతగా మిగిలింది.

19 ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు.. భారీ కరెన్సీ నెట్‌వర్క్‌

దేశవ్యాప్తంగా ఇంత భారీ స్థాయిలో నగదును నిర్వహించడం చిన్న విషయం కాదు. ఆర్‌బీఐ 19 ప్రాంతీయ కార్యాలయాలు, వాటికి అనుసంధానంగా పనిచేసే విస్తృత కరెన్సీ చెస్ట్‌ నెట్‌వర్క్‌ ద్వారా నగదు పంపిణీ వ్యవస్థను నిర్వహిస్తోంది. బ్యాంకులు, సహకార బ్యాంకులు, ప్రభుత్వ ట్రెజరీలు నిర్వహించే కరెన్సీ చెస్ట్‌లలో ఆర్‌బీఐ నగదును నిల్వ చేస్తుంది. అక్కడి నుంచి దేశవ్యాప్తంగా బ్యాంకు శాఖలకు నగదు చేరుతుంది.

కరెన్సీ చెస్ట్‌లకు ఆర్‌బీఐ కఠినమైన సాంకేతిక ప్రమాణాలను విధిస్తుంది. పాత నోట్లను గుర్తించడం, నకిలీ నోట్లను గుర్తించడం, నోట్లను వేరు చేయడం వంటి ప్రక్రియలకు అవసరమైన యంత్రాలు, ప్రాసెసింగ్‌ సామర్థ్యం ఉండేలా చూస్తుంది. నగదు జమలు, ఉపసంహరణలను కేంద్రీకృత వ్యవస్థల ద్వారా పర్యవేక్షిస్తూ, తనిఖీలు, ఆడిట్లను నిర్వహిస్తుంది.

2016 నోట్ల రద్దు సమయంలోనూ, 2023లో రూ.2,000 నోట్ల ఉపసంహరణ సమయంలోనూ ఈ కరెన్సీ చెస్ట్‌ వ్యవస్థ కీలకంగా పనిచేసిందని ముర్ము తెలిపారు. భారీ స్థాయిలో పాత నోట్లను సేకరించి, కొత్త నోట్లను తిరిగి పంపిణీ చేయడంలో ఈ నెట్‌వర్క్‌ ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.