• రూ.5 కోట్ల పర్యావరణ పరిహారం తిరిగి చెల్లించాలని ఆదేశం.
• 2017 నాటి ఎన్జీటీ తీర్పు రద్దు.
• పర్యావరణ నష్టానికి ప్రత్యక్ష ఆధారాల్లేవన్న ధర్మాసనం.
ఢిల్లీ, మహా.
దాదాపు దశాబ్ద కాలంగా కొనసాగుతున్న యమునా వరద మైదానాల వివాదంలో ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ ఫౌండేషన్కు సుప్రీంకోర్టు శనివారం భారీ ఊరటనిచ్చింది. 2016లో ఢిల్లీలోని యమునా వరద మైదానాల్లో నిర్వహించిన ‘వరల్డ్ కల్చర్ ఫెస్టివల్’ వల్ల నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థ దెబ్బతిన్నదంటూ జాతీయ హరిత ట్రైబ్యునల్ (ఎన్జీటీ) విధించిన రూ.5 కోట్ల పర్యావరణ పరిహారానికి సంబంధించిన ఆదేశాలను అత్యున్నత న్యాయస్థానం పక్కనపెట్టింది. కార్యక్రమానికి, యమునా వరద మైదానాల పర్యావరణ నష్టానికి నేరుగా సంబంధాన్ని నిర్ధారించే ఆధారాలు లేవని స్పష్టం చేసింది. ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్తో అనుబంధంగా ఉన్న ‘వ్యక్తి వికాస్ కేంద్ర ఇండియా’ చెల్లించిన రూ.5 కోట్ల మొత్తాన్ని తిరిగి చెల్లించాలని ఢిల్లీ అభివృద్ధి సంస్థ (డీడీఏ)ను ఆదేశించింది.
జస్టిస్ సతీశ్ చంద్ర శర్మ, జస్టిస్ ఎన్.కె. సింగ్లతో కూడిన ధర్మాసనం ఈ తీర్పును వెలువరించింది. వ్యక్తి వికాస్ కేంద్ర ఇండియా దాఖలు చేసిన అప్పీల్ను అనుమతిస్తూ 2017 డిసెంబరులో ఎన్జీటీ ఇచ్చిన ఆదేశాలను రద్దు చేసింది. అయితే యమునా వరద మైదానాల పునరుద్ధరణకు సంబంధించి ఎన్జీటీ గతంలో ఇచ్చిన ఆదేశాల ప్రకారం డీడీఏ చేపడుతున్న పనులను మాత్రం కొనసాగించాలని స్పష్టం చేసింది. అంటే సంస్థపై విధించిన పర్యావరణ పరిహారం విషయంలో ఉపశమనం లభించినప్పటికీ, యమునా పర్యావరణ పరిరక్షణ, వరద మైదానాల పునరుద్ధరణ బాధ్యతల నుంచి డీడీఏకు మినహాయింపు లేదని సుప్రీంకోర్టు తేల్చిచెప్పింది.
అసలు వివాదానికి కారణమిదే..
శ్రీశ్రీ రవిశంకర్ నేతృత్వంలోని ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ ఆధ్వర్యంలో 2016 మార్చి 11 నుంచి 13 వరకు ఢిల్లీలోని యమునా వరద మైదానాల్లో ‘వరల్డ్ కల్చర్ ఫెస్టివల్’ నిర్వహించారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వేలాది మంది కళాకారులు, భారీ సంఖ్యలో సందర్శకులు పాల్గొన్న ఈ కార్యక్రమం కోసం యమునా వరద మైదానంలో భారీ వేదికలు, రహదారులు, ర్యాంపులు తదితర తాత్కాలిక నిర్మాణాలు చేపట్టారు. దీంతో సహజ భూభాగం స్వరూపం మారడం, సహజ వృక్షసంపద తొలగిపోవడం, వ్యర్థాల నిర్వహణ, పర్యావరణంపై ప్రభావం వంటి అంశాలపై తీవ్ర అభ్యంతరాలు వ్యక్తమయ్యాయి.
ఈ కార్యక్రమాన్ని నిలిపివేయాలని కోరుతూ ‘యమునా జియే అభియాన్’కు చెందిన మనోజ్ మిశ్రా తదితరులు ఎన్జీటీని ఆశ్రయించారు. అయితే కార్యక్రమాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేయకుండా ఎన్జీటీ అనుమతించింది. అదే సమయంలో పర్యావరణంపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందన్న నేపథ్యంలో ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ నుంచి రూ.5 కోట్లను ‘ఎన్విరాన్మెంటల్ కాంపెన్సేషన్’గా డిపాజిట్ చేయాలని ఆదేశించింది. ఈ మొత్తం సాధారణ అర్థంలో విధించిన ‘జరిమానా’ కాదని ఎన్జీటీ తన 2016 ఆదేశాల్లోనే స్పష్టం చేసింది.
2017లో ఎన్జీటీ కీలక తీర్పు
వరల్డ్ కల్చర్ ఫెస్టివల్ ముగిసిన తర్వాత యమునా వరద మైదానాలపై జరిగిన ప్రభావాన్ని పరిశీలించేందుకు నిపుణుల కమిటీ నివేదికలను ఎన్జీటీ పరిశీలించింది. 2017 డిసెంబరు 7న ఇచ్చిన తుది తీర్పులో ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ను తమకు కేటాయించిన ప్రాంతంలో వరద మైదానాలకు పర్యావరణ నష్టం కలిగించినందుకు బాధ్యురాలిగా పేర్కొంది. డీడీఏ ఆ ప్రాంత పునరుద్ధరణ, పునరుజ్జీవన పనులు చేపట్టాలని, ఇందుకోసం ఇప్పటికే డిపాజిట్ చేసిన రూ.5 కోట్లను వినియోగించాలని ఆదేశించింది.
అంతేకాకుండా యమునా వరద మైదానాలను భవిష్యత్తులో ఇలాంటి కార్యకలాపాలకు ఉపయోగించకుండా చూడాలని ఎన్జీటీ సూచించింది. వరద మైదానాల సహజ స్వరూపం, పర్యావరణ వ్యవస్థను కాపాడటం డీడీఏ బాధ్యత అని పేర్కొంది. డీడీఏ తన చట్టబద్ధ బాధ్యతలను సక్రమంగా నిర్వర్తించలేదని కూడా ఎన్జీటీ అప్పట్లో తీవ్రంగా వ్యాఖ్యానించింది.
డీడీఏ పాత్రపైనా ప్రశ్నలు
ఈ వ్యవహారంలో కీలకమైన అంశం డీడీఏ ఇచ్చిన అనుమతులు. వరద మైదానాల్లో ఇంత భారీ స్థాయి కార్యక్రమానికి అనుమతులు ఇవ్వడానికి ముందు, కార్యక్రమం కోసం చేపట్టబోయే నిర్మాణాల పరిమాణం, పర్యావరణ ప్రభావం తదితర అంశాలను డీడీఏ తగినంతగా పరిశీలించలేదని ఎన్జీటీ 2017లో పేర్కొంది. ప్రదేశాన్ని ముందుగా, కార్యక్రమం జరుగుతున్న సమయంలో లేదా అనంతరం తగిన విధంగా తనిఖీ చేయలేదని కూడా ట్రైబ్యునల్ తప్పుపట్టింది.
తాజా సుప్రీంకోర్టు తీర్పు నేపథ్యంలో డీడీఏ పాత్ర మరోసారి ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఒకవైపు ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్పై పర్యావరణ నష్టానికి నేరుగా సంబంధం చూపే ఆధారాలు లేవని అత్యున్నత న్యాయస్థానం తేల్చగా.. మరోవైపు యమునా వరద మైదానాల పునరుద్ధరణ పనులను కొనసాగించాల్సిన బాధ్యత డీడీఏదేనని స్పష్టం చేసింది.
రూ.5 కోట్ల చెల్లింపు ఎలా జరిగింది?
2016లో ఎన్జీటీ ఆదేశాల నేపథ్యంలో ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ మొదట రూ.25 లక్షలు చెల్లించింది. అనంతరం మిగిలిన రూ.4.75 కోట్లను డీడీఏకు డిపాజిట్ చేసింది. మొత్తం రూ.5 కోట్ల పర్యావరణ పరిహారం చెల్లింపుతో సంస్థ ఎన్జీటీ ఆదేశాలను అమలు చేసింది.
అయితే ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ మొదటి నుంచీ ఈ మొత్తాన్ని పర్యావరణ నష్టానికి తుది పరిహారంగా అంగీకరించలేదు. తమ కార్యక్రమం వల్ల యమునా వరద మైదానాల జీవ వైవిధ్యానికి నష్టం జరిగిందని నిర్ధారించడానికి శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవని సంస్థ వాదిస్తూ వచ్చింది. పర్యావరణ నష్టాన్ని శాస్త్రీయంగా అంచనా వేయకుండా కేవలం దృశ్య పరిశీలన ఆధారంగా పరిహారం నిర్ణయించడంపై కూడా అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది.
ఇదే అంశం ఇప్పుడు సుప్రీంకోర్టు విచారణలో కీలకంగా మారింది. కార్యక్రమం వల్ల యమునా నది సున్నితమైన పర్యావరణ వ్యవస్థకు నష్టం జరిగిందని నిర్ధారించే ప్రత్యక్ష ఆధారాలు లేవన్న అత్యున్నత న్యాయస్థానం పరిశీలనతో దాదాపు పదేళ్లుగా కొనసాగుతున్న ఈ వివాదంలో కీలక మలుపు చోటుచేసుకుంది.
‘పర్యావరణ పరిరక్షణ’పై కొత్త చర్చ
ఈ తీర్పు కేవలం ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్కు రూ.5 కోట్ల తిరిగి చెల్లింపుతో ముగిసే వ్యవహారం కాదు. దేశంలోని నదుల వరద మైదానాల వినియోగం, భారీ సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలకు అనుమతులు, పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాలు, ప్రభుత్వ సంస్థల బాధ్యత వంటి అంశాలపై మరోసారి చర్చకు దారితీసే అవకాశం ఉంది.
యమునా వరద మైదానాలు సాధారణ ఖాళీ స్థలాలు కావని, వరద నీటి సహజ ప్రవాహానికి, నదీ పర్యావరణ సమతుల్యతకు అవి కీలకమని పర్యావరణవేత్తలు చాలాకాలంగా చెబుతున్నారు. మరోవైపు ప్రజా కార్యక్రమాలు, సాంస్కృతిక వేడుకలు నిర్వహించేటప్పుడు పర్యావరణ పరిరక్షణ ప్రమాణాలను ఎలా పాటించాలన్నది ప్రభుత్వ సంస్థలకు పెద్ద సవాలుగా మారుతోంది.
తాజా తీర్పులో ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్కు నష్టం కలిగించేలా నేర బాధ్యత లేదా పర్యావరణ పరిహారం కొనసాగించడానికి అవసరమైన ప్రత్యక్ష ఆధారాలు లేవని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసినప్పటికీ, యమునా వరద మైదానాల పునరుద్ధరణ అవసరాన్ని మాత్రం కొట్టిపారేయలేదు. డీడీఏ ఆ పనులను కొనసాగించాలన్న ఆదేశమే దీనికి నిదర్శనం.
