బర్తరఫ్‌లు.. అనర్హత వేట్లు…

బర్తరఫ్‌లు.. అనర్హత వేట్లు.
• మంత్రివర్గం నుంచి తొలగింపులు ఒక వైపు.
• పార్టీ ఫిరాయింపులపై అనర్హత వేట్లు మరోవైపు.
• దానం నాగేందర్‌తో మరోసారి తెరపైకి పార్టీ ఫిరాయింపుల రాజకీయం.
• ఎన్టీఆర్‌ కాలం నుంచి నేటి వరకు.. అధికార సంక్షోభాలు, రాజీనామాలు, బర్తరఫ్‌లు.

హైదరాబాద్, మహా

**తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయ చరిత్రలో అధికార మార్పులు, పార్టీ ఫిరాయింపులు, మంత్రివర్గాల పునర్వ్యవస్థీకరణలు, మంత్రుల బర్తరఫ్‌లు, ఎమ్మెల్యేల అనర్హత వేట్లు ఎన్నో కీలక మలుపులకు కారణమయ్యాయి. అయితే ఈ పరిణామాలన్నింటినీ ఒకే కోణంలో చూడటం మాత్రం సరికాదు. మంత్రి పదవి నుంచి తొలగించడం ఒకటి.. మంత్రితో రాజీనామా చేయించడం మరోటి.. పార్టీ ఫిరాయింపుల కారణంగా ఎమ్మెల్యే సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేయడం ఇంకోటి. తాజాగా ఖైరతాబాద్‌ ఎమ్మెల్యే దానం నాగేందర్‌ను తెలంగాణ హైకోర్టు అనర్హుడిగా ప్రకటించడంతో ఈ తేడాలు మరోసారి రాజకీయ చర్చకు వచ్చాయి. మరోవైపు తెలంగాణలో తాటికొండ రాజయ్య, ఈటల రాజేందర్‌, కొండా సురేఖ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గుమ్మనూరు జయరాం వంటి మంత్రుల తొలగింపు ఘటనలు కూడా రాజకీయ చరిత్రలో ప్రత్యేక అధ్యాయాలుగా నిలిచాయి. ఈ పరిణామాలన్నింటినీ ఒకసారి వెనక్కి తిరిగి చూస్తే.. తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయాల్లో అధికారం, పార్టీ క్రమశిక్షణ, వ్యక్తిగత రాజకీయ నిర్ణయాలు, రాజ్యాంగ నిబంధనలు ఎలా పరస్పరం ప్రభావితం చేశాయో స్పష్టమవుతుంది**

దానం నాగేందర్‌తో తాజా రాజకీయ మలుపు

తెలంగాణ రాజకీయాల్లో తాజాగా అత్యంత చర్చనీయాంశమైన ఘటన దానం నాగేందర్‌ అనర్హత. 2023 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో బీఆర్‌ఎస్‌ తరఫున ఖైరతాబాద్‌ నుంచి ఎమ్మెల్యేగా గెలిచిన దానం నాగేందర్‌ అనంతరం కాంగ్రెస్‌లో చేరారు. అంతటితో ఆగకుండా 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిగా సికింద్రాబాద్‌ నుంచి పోటీ చేశారు. ఈ పరిణామాలను ఆధారంగా చేసుకుని ఆయనపై అనర్హత పిటిషన్లు దాఖలయ్యాయి.

ఏప్రిల్‌ 23, 2024 నుంచే అనర్హత

దానం నాగేందర్‌ కేసులో తెలంగాణ హైకోర్టు కీలకంగా పరిగణించిన అంశం ఆయన కాంగ్రెస్‌ తరఫున లోక్‌సభ ఎన్నికలకు నామినేషన్‌ దాఖలు చేయడం. 2024 ఏప్రిల్‌ 23న కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిగా సికింద్రాబాద్‌ లోక్‌సభ స్థానానికి నామినేషన్‌ వేసిన తేదీ నుంచే ఆయన బీఆర్‌ఎస్‌ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకున్నట్లు ధర్మాసనం నిర్ధారించింది. అందువల్ల అదే తేదీ నుంచి ఆయన ఎమ్మెల్యేగా అనర్హుడని తీర్పు ఇచ్చింది.

స్పీకర్‌ నిర్ణయాన్ని పక్కనపెట్టిన హైకోర్టు

దానం నాగేందర్‌పై వచ్చిన అనర్హత పిటిషన్లను విచారించిన అసెంబ్లీ స్పీకర్‌ గడ్డం ప్రసాద్‌కుమార్‌ 2026 మార్చిలో వాటిని తిరస్కరించారు. దానం నాగేందర్‌ బీఆర్‌ఎస్‌ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకున్నట్లు నిర్ధారించే స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవని స్పీకర్‌ నిర్ణయించారు. ఈ నిర్ణయాన్ని బీఆర్‌ఎస్‌ ఎమ్మెల్యే పాడి కౌశిక్‌రెడ్డి, బీజేపీ శాసనసభాపక్ష నేత ఏలేటి మహేశ్వర్‌రెడ్డి హైకోర్టులో సవాలు చేశారు. అనంతరం హైకోర్టు స్పీకర్‌ నిర్ణయాన్ని పక్కనపెట్టి దానం నాగేందర్‌ను అనర్హుడిగా ప్రకటించింది.

మంత్రి బర్తరఫ్‌.. ఎమ్మెల్యే అనర్హత ఒకటే కాదు

ఇక్కడే అసలు విషయాన్ని గమనించాలి. ఒక మంత్రి పదవి నుంచి తొలగించబడటం అంటే ఆ వ్యక్తి ఎమ్మెల్యే పదవిని కూడా కోల్పోయినట్లు కాదు. ముఖ్యమంత్రి సిఫార్సు, గవర్నర్‌ చర్య లేదా మంత్రివర్గ రాజకీయ నిర్ణయంతో ఒక వ్యక్తి మంత్రిపదవిని కోల్పోవచ్చు. కానీ ఎమ్మెల్యేగా ఆయన సభ్యత్వం కొనసాగవచ్చు. పార్టీ ఫిరాయింపుల కారణంగా శాసనసభ సభ్యత్వమే రద్దు కావాలంటే రాజ్యాంగంలోని పదో షెడ్యూల్‌ కింద అనర్హత ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. దానం నాగేందర్‌ కేసు ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న తేడాను స్పష్టంగా చూపించింది.

1984లో ఎం. రామచంద్రరావు ఘటన

ఎన్టీఆర్‌ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న తొలి దశలోనే మంత్రివర్గం నుంచి మంత్రి తొలగింపు దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీసిన ఘటన చోటుచేసుకుంది. కార్మిక, ఉపాధి శాఖ సహాయ మంత్రిగా ఉన్న ఎం. రామచంద్రరావుపై లంచం ఆరోపణలు రావడంతో ఎన్టీఆర్‌ స్వయంగా నిజానిజాలు తెలుసుకునేందుకు ఒక ఉచ్చును ఏర్పాటు చేసినట్లు అప్పటి నివేదికలు పేర్కొన్నాయి. ఆ చర్యలో ఆరోపణలకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించడంతో రామచంద్రరావును మంత్రిపదవి నుంచి తొలగించారు.

1984లో ఎన్టీఆర్‌ ప్రభుత్వమే సంక్షోభంలోకి

అదే ఏడాది ఆగస్టులో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాజకీయాల్లో దేశ చరిత్రలో నిలిచిపోయే మరో ఘట్టం జరిగింది. అప్పటి గవర్నర్‌ రామ్‌లాల్‌ ఎన్టీఆర్‌ ప్రభుత్వాన్ని తొలగించి నాదెండ్ల భాస్కరరావును ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. ఎన్టీఆర్‌ తనకు శాసనసభలో మెజారిటీ ఉందని పేర్కొంటూ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. అనంతరం భారీ రాజకీయ ఒత్తిడి, ప్రజా ఉద్యమం, ఎమ్మెల్యేల బలప్రదర్శన తర్వాత ఎన్టీఆర్‌ తిరిగి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.

1989లో 31 మంది మంత్రుల రాజీనామా

ఎన్టీఆర్‌ రాజకీయ జీవితంలో మరో ప్రత్యేక ఘట్టం 1989లో జరిగింది. మంత్రివర్గ చర్చలు బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన సమాచార లీకేజీ వివాదంలో చిక్కుకున్న నేపథ్యంలో మంత్రులందరూ నైతిక బాధ్యత వహిస్తూ రాజీనామాలు చేశారు. మొత్తం 31 మంది మంత్రులు ఫిబ్రవరి 8న రాజీనామా చేయగా, ఎన్టీఆర్‌ అనంతరం 23 మంది సభ్యులతో కొత్త మంత్రివర్గాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. పాత మంత్రుల్లో ఒక్కరినీ కొనసాగించలేదు.

అది బర్తరఫ్‌ కాదు.. సామూహిక రాజీనామా

ఇక్కడ కూడా ఒక కీలక తేడా ఉంది. 31 మంది మంత్రులను ఎన్టీఆర్‌ బర్తరఫ్‌ చేశారని చెప్పడం కంటే, వారు సామూహికంగా రాజీనామా చేసి, అనంతరం కొత్త మంత్రివర్గంలో చోటు దక్కలేదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సరైన వివరణ. అందుకే సామాజిక మాధ్యమాల్లో కనిపిస్తున్న కొన్ని చిత్రాల్లో ఉన్న పదజాలాన్ని యథాతథంగా కాకుండా చారిత్రక నేపథ్యంతో చూడాల్సిన అవసరం ఉంది.

1995.. తెలుగుదేశం చరిత్రను మార్చిన సంక్షోభం

1995లో ఎన్టీఆర్‌ ప్రభుత్వంలో జరిగిన రాజకీయ సంక్షోభం తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన అధ్యాయాల్లో ఒకటి. ఎన్టీఆర్‌ తన మంత్రివర్గంలోని నారా చంద్రబాబునాయుడు, పి. అశోక్‌ గజపతిరాజు, టి. దేవేందర్‌గౌడ్‌, ఎ. మాధవరెడ్డి, కె. విద్యాధరరావులను మంత్రిపదవుల నుంచి తొలగించాలని గవర్నర్‌కు సిఫార్సు చేశారు. ఆ సిఫార్సు మేరకు 1995 ఆగస్టు 25న వారిని మంత్రివర్గం నుంచి తొలగిస్తూ ఉత్తర్వులు జారీ అయ్యాయి.

మంత్రుల తొలగింపు నుంచి ముఖ్యమంత్రి మార్పు వరకు

ఆ పరిణామాల తర్వాత తెలుగుదేశం శాసనసభా పక్షంలో నాయకత్వ సంక్షోభం తీవ్రమైంది. చంద్రబాబునాయుడికి మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేల మద్దతు ఉందని ఆయన వర్గం గవర్నర్‌కు తెలియజేసింది. అనంతరం 1995 సెప్టెంబరు 1న చంద్రబాబునాయుడు ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. ఈ పరిణామం కేవలం ఐదుగురు మంత్రుల తొలగింపుతో ముగిసిన విషయం కాదు; చివరకు ముఖ్యమంత్రి మార్పుకు దారితీసిన రాజకీయ సంక్షోభంగా చరిత్రలో నిలిచింది.

తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత మరో దశ

తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత కూడా మంత్రివర్గం నుంచి కీలక నేతల తొలగింపులు చోటుచేసుకున్నాయి. అయితే ప్రతి ఘటనకు రాజకీయ నేపథ్యం వేరు. తొలి తెలంగాణ ప్రభుత్వంలో తాటికొండ రాజయ్యను 2015లో మంత్రివర్గం నుంచి తప్పించారు. అనంతరం 2021లో ఈటల రాజేందర్‌ను మంత్రివర్గం నుంచి తొలగించారు. 2026లో కొండా సురేఖను కూడా మంత్రిపదవి నుంచి తొలగిస్తూ అధికారిక గెజిట్‌ వెలువడింది.

తాటికొండ రాజయ్య.. తొలి తెలంగాణ ప్రభుత్వంలో సంచలనం

తాటికొండ రాజయ్య తెలంగాణ తొలి ప్రభుత్వంలో ఉప ముఖ్యమంత్రిగా, వైద్యారోగ్యశాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. 2015లో ఆయనను మంత్రివర్గం నుంచి తొలగించడం అప్పట్లో రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో సంచలనంగా మారింది. అయితే ఆయన ఎమ్మెల్యే పదవి మాత్రం వేరే విషయం. మంత్రి పదవి కోల్పోవడం వల్లే ఎమ్మెల్యే సభ్యత్వం రద్దయిందని చెప్పడం సరైంది కాదు.

ఈటల రాజేందర్‌.. 2021లో కీలక పరిణామం

2021లో ఈటల రాజేందర్‌ను అప్పటి తెలంగాణ ప్రభుత్వం మంత్రివర్గం నుంచి తొలగించింది. అసైన్డ్‌ భూములకు సంబంధించిన ఆరోపణల నేపథ్యంలో ఈ పరిణామం చోటుచేసుకుంది. అనంతరం ఈటల రాజేందర్‌ రాజకీయంగా మరో మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు. ఆయనపై జరిగిన చర్య మంత్రిపదవికి సంబంధించినదే తప్ప, దానం నాగేందర్‌ కేసులో మాదిరిగా హైకోర్టు ఎమ్మెల్యే సభ్యత్వాన్ని అనర్హతగా ప్రకటించిన చర్య కాదు.

గుమ్మనూరు జయరాం.. పార్టీ మార్పుతో మంత్రి పదవి ముగింపు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 2024లో గుమ్మనూరు జయరాం వ్యవహారం మరో ఉదాహరణ. వైఎస్సార్‌ కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వంలో మంత్రిగా ఉన్న జయరాం తెలుగుదేశం పార్టీలో చేరే సమయంలో వైఎస్సార్‌ కాంగ్రెస్‌కు, మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. అనంతరం ఆయనను మంత్రివర్గం నుంచి తొలగించే ప్రక్రియ పూర్తయింది. ఇది కూడా ప్రధానంగా మంత్రి పదవికి సంబంధించిన పరిణామమే.

కొండా సురేఖ.. తాజా తెలంగాణ ఉదంతం

2026 సెప్టెంబరులో కొండా సురేఖను తెలంగాణ మంత్రివర్గం నుంచి తొలగిస్తూ గెజిట్‌ నోటిఫికేషన్‌ వెలువడింది. గవర్నర్‌ పేరుతో విడుదలైన అధికారిక నోటిఫికేషన్‌ ద్వారా ఈ ప్రక్రియ పూర్తయింది. అనంతరం సురేఖ తాను కాంగ్రెస్‌ను వీడే ప్రసక్తి లేదని, వచ్చే ఎన్నికల్లో వరంగల్‌ తూర్పు నుంచే పోటీ చేస్తానని ప్రకటించారు. ఈ పరిణామం కూడా మంత్రిపదవికి సంబంధించినదే తప్ప ఎమ్మెల్యే పదవి రద్దుకు సంబంధించినది కాదు.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎనిమిది మంది ఎమ్మెల్యేలపై వేటు

2024లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అసెంబ్లీ కూడా పార్టీ ఫిరాయింపులపై ఒకేసారి ఎనిమిది మంది ఎమ్మెల్యేలపై అనర్హత వేటు వేసింది. వైఎస్సార్‌ కాంగ్రెస్‌ నుంచి తెలుగుదేశం వైపు వెళ్లిన ఆనం రామనారాయణరెడ్డి, మేకపాటి చంద్రశేఖర్‌రెడ్డి, కోటంరెడ్డి శ్రీధర్‌రెడ్డి, ఉండవల్లి శ్రీదేవి, తెలుగుదేశం నుంచి వైఎస్సార్‌ కాంగ్రెస్‌ వైపు వెళ్లిన కరణం బలరాం, వల్లభనేని వంశీ, మద్దాలి గిరిధర్‌, వాసుపల్లి గణేశ్‌లపై చర్యలు తీసుకున్నారు.

పదో షెడ్యూల్‌ ఎందుకు కీలకం?

పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద రాజ్యాంగంలోని పదో షెడ్యూల్‌ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఒక సభ్యుడు తన రాజకీయ పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకున్నా, లేదా నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో పార్టీ ఆదేశాలకు విరుద్ధంగా వ్యవహరించినా అనర్హత ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. అయితే ప్రతి పార్టీ మార్పు కేసులోనూ ఫలితం ఒకేలా ఉండదు. వాస్తవాలు, ఆధారాలు, న్యాయపరమైన పరిశీలన, స్పీకర్‌ నిర్ణయం, తదుపరి న్యాయపరిశీలన వంటి అంశాలపై ఫలితం ఆధారపడి ఉంటుంది.

దానం కేసు ఎందుకు భిన్నంగా కనిపిస్తోంది?

దానం నాగేందర్‌ కేసులో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే.. ఆయన కేవలం మరో పార్టీలో చేరినట్లు ఆరోపణలు ఎదుర్కోవడం మాత్రమే కాకుండా, బీఆర్‌ఎస్‌ ఎమ్మెల్యేగా కొనసాగుతున్న సమయంలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిగా లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో పోటీ చేశారు. ఇదే అంశాన్ని హైకోర్టు ఆయన రాజకీయ సభ్యత్వ మార్పును నిర్ధారించడానికి ముఖ్యమైన ఆధారంగా పరిగణించింది.

ఒక ఎమ్మెల్యేకు.. ఒక మంత్రి పదవికి మధ్య తేడా

రాజకీయ చర్చల్లో తరచూ “బర్తరఫ్‌” అనే పదాన్ని విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తుంటారు. కానీ న్యాయపరంగా, రాజ్యాంగపరంగా దాని అర్థం సందర్భానుసారం మారుతుంది. మంత్రి పదవి నుంచి తొలగించబడిన వ్యక్తి ఎమ్మెల్యేగా కొనసాగవచ్చు. మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేసిన వ్యక్తి కూడా ఎమ్మెల్యేగా కొనసాగవచ్చు. కానీ పార్టీ ఫిరాయింపుల కారణంగా ఎమ్మెల్యే సభ్యత్వమే అనర్హతకు గురైతే శాసనసభలో ఆ స్థానాన్ని కొనసాగించే హక్కు ఉండదు.

రాజకీయ సంక్షోభాలకు అద్దం

1984లో ఎన్టీఆర్‌ ప్రభుత్వాన్ని గవర్నర్‌ తొలగించడం నుంచి 1989లో 31 మంది మంత్రుల సామూహిక రాజీనామాలు, 1995లో ఐదుగురు మంత్రుల తొలగింపు, తెలంగాణలో రాజయ్య, ఈటల, కొండా సురేఖల మంత్రి పదవుల తొలగింపు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 2024లో ఎనిమిది మంది ఎమ్మెల్యేల అనర్హత, ఇప్పుడు దానం నాగేందర్‌ అనర్హత వరకు చూస్తే తెలుగు రాజకీయాల్లో అధికార సంబంధాలు ఎన్నో రూపాల్లో మారినట్లు కనిపిస్తుంది. అయితే ప్రతి ఘటన వెనుక ఉన్న రాజ్యాంగ ప్రక్రియ, రాజకీయ నేపథ్యం, న్యాయపరమైన అంశాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి.

ఇప్పుడు అసలు చర్చ దేనిపై?

దానం నాగేందర్‌ తీర్పు తర్వాత ప్రధానంగా మూడు అంశాలు చర్చకు వచ్చాయి. పార్టీ ఫిరాయింపులపై రాజ్యాంగంలోని పదో షెడ్యూల్‌ను ఎలా అమలు చేయాలి? స్పీకర్‌ నిర్ణయాలపై న్యాయస్థానాల జోక్యం ఎంతవరకు ఉండాలి? ఒక పార్టీ గుర్తుపై ప్రజల నుంచి ప్రజా తీర్పు పొందిన ప్రజాప్రతినిధి మరో పార్టీ తరఫున కొనసాగితే దాని రాజ్యాంగపరమైన పరిణామాలు ఏమిటి? ఈ ప్రశ్నలకు దానం కేసు తీర్పు ఒక ముఖ్యమైన న్యాయపరమైన సందర్భాన్ని అందించింది.

ఖైరతాబాద్‌ ఉప ఎన్నికపై ఆసక్తి

హైకోర్టు తీర్పుతో ఖైరతాబాద్‌ అసెంబ్లీ స్థానం ఖాళీ అయినట్లు ప్రకటించేందుకు అవసరమైన చర్యలు చేపట్టాలని ఆదేశాలు వెలువడ్డాయి. తదుపరి ఎన్నికల ప్రక్రియ ఎన్నికల సంఘం నిర్ణయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దానం నాగేందర్‌ మాత్రం ఉప ఎన్నిక వస్తే పోటీ చేస్తానని, మళ్లీ ప్రజల తీర్పును కోరుతానని ప్రకటించారు. మరోవైపు బీఆర్‌ఎస్‌, బీజేపీ వర్గాలు ఈ తీర్పును పార్టీ ఫిరాయింపులపై తమ న్యాయపోరాటానికి సంబంధించిన పరిణామంగా అభివర్ణిస్తున్నాయి.

చరిత్ర చెప్పే అసలు పాఠం

తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయ చరిత్రను పరిశీలిస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. అధికారంలో ఉన్నవారు తీసుకున్న ప్రతి నిర్ణయం తక్షణ రాజకీయ ఫలితాన్ని ఇవ్వకపోవచ్చు. కొన్ని నిర్ణయాలు ప్రభుత్వాలను మార్చాయి. కొన్ని మంత్రుల పదవులను మార్చాయి. కొన్ని పార్టీ నాయకత్వాలను మార్చాయి. మరికొన్ని న్యాయస్థానాల వరకు వెళ్లి సభ్యత్వాలనే ప్రశ్నార్థకం చేశాయి. 1984, 1989, 1995, 2015, 2021, 2024, 2026—ఈ సంవత్సరాలు వేర్వేరు రాజకీయ సందర్భాలకు గుర్తులుగా నిలిచాయి.

చివరికి నిర్ణయం ప్రజలదే

మంత్రివర్గంలో స్థానం కోల్పోవడం రాజకీయ జీవితానికి ముగింపు కాదు. ఎమ్మెల్యే పదవి కోల్పోవడం కూడా రాజకీయంగా తిరిగి ప్రజల్లోకి వెళ్లే అవకాశాన్ని పూర్తిగా మూసివేయదు. రాజ్యాంగ నిబంధనలు ఒక దశను నిర్ణయిస్తే, ప్రజల తీర్పు మరో దశను నిర్ణయిస్తుంది. అందుకే తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయ చరిత్రలో బర్తరఫ్‌లు, రాజీనామాలు, అనర్హత వేట్లను కేవలం వ్యక్తుల రాజకీయ గెలుపోటములుగా కాకుండా రాజ్యాంగ వ్యవస్థ, పార్టీ క్రమశిక్షణ, ప్రజా తీర్పు, న్యాయవ్యవస్థ మధ్య సాగుతున్న నిరంతర ప్రయాణంగా చూడాల్సి ఉంటుంది.